• Otizm Nedir?

Otizmli Bireylerin Hakları

Eğitim, sağlık, istihdam, sosyal yaşama katılım, onurlu ve adil bir yaşam sürme hakkı evrensel insan hakları kapsamındadır ve tüm bireyler için geçerlidir. Otizmli bireyler, öncelikle ve her şeyden önce tüm bireylerle aynı temel insan haklarına sahiptir. Ulusal ve uluslararası yasa, politika ve düzenlemeler; otizmli bireylerin bu haklara fiilen erişebilmelerini sağlamak, toplumsal yaşama eşit ve kapsayıcı biçimde katılımlarını desteklemek amacıyla oluşturulmuştur. Bu nedenle, otizmli bireyler yasal metinlerde “engelli” başlığı altında ele alınmaktadır. Bu yaklaşım ülkemizin de taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi ile de açıkça ortaya konmaktadır. Sözleşme, otizmli bireyler de dâhil olmak üzere tüm özel gereksinimli bireyleri toplumun eşit üyeleri olarak kabul eder ve kapsayıcı bir toplumsal yaşamı ilke olarak benimser. Bu bölümde yer alan bilgiler, otizmli bireylerin herkesle aynı haklara sahip oldukları ve bu haklara erişim için özel düzenlemelere ihtiyaç duyabildikleri gerçeğinden hareketle sunulmaktadır. Bölüm boyunca “otizmli”, “özel gereksinimli” ve “engelli” ifadeleri birlikte kullanılmıştır. Bunun nedeni, yasal metinlerde “engelli” ifadesinin yer alması; uygulamada ve gündelik dilde “özel gereksinimli” ya da “otizmli” ifadesinin tercih edilmesidir.

Dikkat! Bu hizmetler tanı ve rapora dayalıdır. Haklardan yararlanabilmek için güncel sağlık kurulu raporu ile birlikte resmi başvuru yapılması şarttır.

Otizmli bireyler, öncelikle ve her şeyden önce diğer tüm bireylerle eşit temel insan haklarına sahiptir. Bu haklar; eğitim, sağlık, istihdam ve sosyal yaşama katılım gibi evrensel haklarla birlikte, bireyin yaşamın her alanına tam katılımını ve azami bağımsızlığını güvence altına alan  özel düzenlemeleri de kapsar.

Bu anlayışın en güçlü uluslararası dayanağı, Türkiye’nin 2009 yılında onayladığı BM Engelli Hakları Sözleşmesi Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi (Convention on the Rights of Persons with Disabilities – CRPD)’dir. Sözleşme’nin amacı, engellilerin tüm insan hak ve temel özgürlüklerinden tam ve eşit şekilde yararlanmasını teşvik etmek, korumak ve sağlamak ile doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirmektir. Sözleşme otizmli bireyler dahil tüm özel gereksinimli bireyleri toplumun eşit üyeleri olarak tanımlar.

Sözleşme çerçevesinde otizmli bireylerin temel hakları aşağıdaki başlıklar altında ele alınabilir:

  • Eşitlik ve Ayrımcılığa Uğramama Hakkı: Otizmli bireyler; eğitimde, sağlık hizmetlerinde, istihdamda ve toplumsal yaşamın her alanında engellilik temelinde ayrımcılığa uğramamayı talep etme hakkına sahiptir. Bu hak yalnızca açık ayrımcılığı değil, makul düzenlemelerin yapılmamasından kaynaklanan dolaylı ayrımcılığı da kapsar.
  • Kapsayıcı Eğitim ve Erken Müdahale Hakkı: Sözleşmeye göre hizmetler mümkün olan en erken evrede başlamalıdır. Otizmli çocukların, gerekli desteklerle akranlarıyla birlikte eğitim görmesi hem bir hak hem de kapsayıcı bir toplumun ön koşuludur.
  • Erişebilirlik Hakkı: Fiziksel çevreye, ulaşıma, bilgiye ve iletişim teknolojilerine erişim; otizmli bireylerin toplumsal yaşama katılabilmesinin temel altyapısını oluşturur. Bu hak yalnızca mimari engellerin kaldırılmasını değil, bilişsel ve duyusal erişilebilirliği de kapsar.
  • Çalışma ve İstihdam Hakkı: Sözleşme, engellilerin açık, kapsayıcı ve erişilebilir nitelikte bir iş piyasasında, serbestçe seçtikleri bir işte hayatlarını kazanmaları fırsatı dahil çalışma hakkını tanımaktadır.
  • Şiddet ve İstismardan Korunma Hakkı: Otizmli bireyler, fiziksel, duygusal ve cinsel istismar ile ihmalin her biçimine karşı koruma altındadır. Bu koruma özellikle bireylerin savunmasız olduğu ortamlarda yaşamsal önem taşır.
  • Toplumsal Yaşama Katılım ve Bağımsız Yaşam Hakkı: Otizmli bireyler, yeterli destekler sağlandığında toplumun içinde, akranlarıyla birlikte yaşama hakkına sahiptir. Bu hak, sosyal ilişkileri, kültürel ve sportif etkinliklere katılımı, kamusal alanlara erişimi kapsar.

Ülkemiz CRPD’ye ek olarak 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu, 573 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve ilgili yönetmeliklerle bu hakları ulusal mevzuata taşımıştır. Bu bölümün devamında yer alan başlıklar, söz konusu hakların Türkiye’de nasıl hayata geçirildiğini ve bu haklardan nasıl yararlanılabileceğini açıklamaktadır.

Otizm tanısı almış bir bireyin sağlık, eğitim ve sosyal haklardan yararlanabilmesi için atılması gereken adımlar belirli bir sırayı izler. En önemli nokta, tanının resmi olarak belgelendirilmesi ve ardından gerekli belgelerle haklar için başvuru yapılmasıdır. Aşağıdaki yol haritası, haklardan yararlanabilmek için temel adımları göstermektedir.

1. Tanının konulması ve belgelendirilmesi: İlk adım, bireyin otizm tanısının çocuk ve ergen psikiyatristi (yetişkinlerde erişkin psikiyatristi) tarafından muayene ile konulmasıdır.

2. Sağlık kurulu raporunun alınması: Tanıdan sonra, haklardan yararlanabilmek için sağlık kurulu raporu çıkarılması gerekir:

– 18 yaş altı çocuklar için: Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER)

– 18 yaş ve üzeri bireyler için: Engelli Sağlık Kurulu Raporu

ÇÖZGER 18 yaş altı çocukların sağlık, eğitim, rehabilitasyon ve sosyal hizmetlere erişimini sağlamak amacıyla düzenlenen rapordur.  18 yaş ve üzeri bireyler için ÇÖZGER yerine Engelli Sağlık Kurulu Raporu alınır. ÇÖZGER ve Engelli Sağlık Kurulu Raporu hakkında daha detaylı bilgi almak için buraya tıklayınız.

Bu raporlar, sağlık kurulu raporu vermeye yetkili devlet hastaneleri veya üniversite hastanelerinden alınmaktadır. Yetkili devlet veya üniversite hastaneleri için buraya tıklayınız.

3. Raporun e-Devlet / e-Nabız sistemine işlenmesi: Sağlık kurulu raporu onaylandıktan sonra hastane tarafından e-Nabız ve e-Devlet sistemine yüklenir. Böylece rapor resmi kurumlar tarafından görülebilir hale gelir ve başvuru süreçleri kolaylaşır.

4. Sağlık, eğitim ve sosyal desteklere başvuru yapılması: Rapor alındıktan sonra haklara erişim için ilgili kurumlara başvurular yapılır. Örneğin;

– Eğitim hakları için: Rehberlik Araştırma Merkezine (RAM) başvuru (eğitsel değerlendirme ve yerleştirme)

– Sosyal destekler için: Aile ve Sosyal Hizmetler Müdürlükleri – Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı’na – e-Devlet üzerinden başvuru

RAM Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı resmi bir kurumdur. RAM’lar otizmli bireyin eğitim performansını değerlendirir ve destek eğitim raporu hazırlar. RAM’lar hakkında daha detaylı bilgi almak için buraya tıklayınız.

Dikkat! Sağlık, eğitim ve sosyal destekler gibi haklarınızı öğrenmek için bu bölümdeki diğer içerikleri inceleyebilirsiniz.

5. Düzenli izleme, güncelleme ve itiraz hakkı: Bireyin gelişimi ve ihtiyaçları zaman içinde değişebilir. Bu nedenle raporlar süreli ise yenilenebilir, eksik veya hatalı olduğunu düşünüyorsanız itiraz edilebilir.

Dikkat! İtiraz süreci öğrenmek için buraya tıklayın.

Önemli: Haklara erişim için ilk atılacak adım tanının çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından konulması ve ardından yetkili hastaneden ÇÖZGER / Engelli Sağlık Kurulu Raporu alınmasıdır.

Eğitim ve bütünleştirme hakkı  bireylerin eşit ve adil fırsatlar sunularak, bireysel ihtiyaçlarına uygun uyarlamalar ve desteklerle eğitim alabilmesini ifade eder. Bu hak; çocuğun yalnızca okula kaydolmasını değil, okulda aktif biçimde öğrenebilmesini, sosyalleşebilmesini, akranlarıyla bir arada eğitim ortamına katılabilmesini sağlar. Özel gereksinimli bireyler bu hakları kapsamında Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı resmi eğitim kurumlarında/okullarında veya özel eğitim kurumlarında/ okullarında eğitim-öğretimden yararlanmalıdır.  Temel hedef, çocuğun özelliklerine göre planlanan desteklerle en az kısıtlayıcı eğitim ortamında (mümkün olan her durumda akranlarıyla birlikte) nitelikli ve sürdürülebilir bir eğitim almasını sağlamaktır.

Eğitim ve bütünleştirme hakkı kapsamında birey için;

  • Birey için Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı* (BEP) hazırlanmalıdır.
  • Sınav sorularında veya süresinde uyarlama yapılmalıdır.
  • İhtiyaç duyduğunda ,
  • İhtiyaç duyduğunda destekleri sunulur.

*BEP özel gereksinimli bir çocuğun eğitimde neye ihtiyaç duyduğunu gösteren kişiye özel bir eğitim planıdır. BEP hakkında daha detaylı bilgi sahibi olmak için buraya tıklayınız.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu, BM Engelli Hakları Sözleşmesi, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 573 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre, her birey, özel gereksinimi veya farklı gelişimi ne olursa olsun eğitim hakkına sahiptir.

Otizmli öğrenciler eğitim ve bütünleştirme hakları kapsamında aşağıdaki haklardan yararlanabilirler:

  • Destek Eğitim Odası Hakkı
    • Kaynaştırma/bütünleştirme eğitimi, otizmli ve diğer özel gereksinimli öğrencilerin en temel eğitim hakkıdır. Bu hak, öğrencinin ihtiyaç duyduğu destekler ve uygun uyarlamalar sağlandığında akranlarıyla aynı sınıfta, aynı okul ortamında eğitim almasını ifade eder. Amaç, çocuğun eğitim sürecine yalnızca fiziksel olarak değil, akademik ve sosyal olarak da katılabilmesini sağlamaktır.
    • Otizmli bir çocuk, Rehberlik Araştırma Merkezi’nin (RAM) yaptığı eğitsel değerlendirme sonucunda kaynaştırma/bütünleştirme eğitimine uygun bulunursa, devlet okulunda akranlarıyla birlikte eğitim görür. Bu süreçte çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre BEP hazırlanması zorunludur.
    • Ayrıca eğitim materyallerinde ve sınavlarda öğrencinin bireysel özelliklerine göre uyarlama yapma, destek eğitim odası hizmeti ve gerektiğinde gölge öğretmen/kolaylaştırıcı kişi desteği sağlanır.
    • Kaynaştırma eğitimi; okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise düzeylerinde uygulanmaktadır.

Dikkat! 2025 tarihli MEB genelgesine göre, eğitim ortamında uyarlama yapma, çeşitli tedbirler alma ve öğrenciye bireyselleştirilmiş destek sağlama esastır.

Ülkemizde kaynaştırma/bütünleştirme eğitimi özel gereksinimli öğrenciler için yasal bir haktır. Bununla birlikte bu hakkın her zaman eksiksiz ve eşit biçimde hayata geçirilmediğine şahit olmaktayız. Eğer çocuğunuzun kaynaştırma/bütünleştirme hakkına erişimde sorunlar yaşıyorsanız izleyebileceğiniz adımlar için buraya tıklayınız.

  • Destek Eğitim Odası Hakkı

Kaynaştırma/bütünleştirme eğitimi sırasında gerektiğinde destek eğitim odası hizmeti verilmektedir. Destek eğitim odası kaynaştırma öğrencilerinin bazı dersleri daha sakin ve birebir ortamda almalarını sağlayan bir ortamdır. Çocuk zorlandığı alanlarda (okuma–yazma, matematik, iletişim becerileri, dikkat, sosyal beceriler gibi) öğretmenle daha yoğun, bireyselleştirilmiş çalışma yapar. Destek eğitim odası ayrı bir okul değil, çocuğun kayıtlı olduğu okulda bulunan ek bir destek hizmetidir ve tamamen yasal bir haktır.

  • Kolaylaştırıcı Kişi/Gölge Öğretmenden Destek Alma

Otizmli ve diğer özel gereksinimli öğrencilerin, eğitim süreçlerinde bireysel ihtiyaçlarını karşılamak üzere yanlarında gölge öğretmen veya kolaylaştırıcı kişi bulundurabilmeleri mümkündür. Bu uygulama, öğrencinin sınıfa uyumunu artırmak, akranlarıyla daha etkin etkileşim kurmasını sağlamak ve eğitim sürecinde bireysel desteği güçlendirmek amacıyla kullanılmaktadır.

    • Milli Eğitim Bakanlığı’nın yayımladığı Kaynaştırma/Bütünleştirme Yoluyla Eğitim Uygulamaları Genelgesi (2020) uyarınca, özel gereksinimli öğrencilerin bireysel ihtiyaçları doğrultusunda, velinin kendi imkânlarıyla sağladığı gölge öğretmen veya kolaylaştırıcı bir kişi sınıfa girerek bireye destek sağlar.
    • Okul yönetimi ve öğretmen ile iş birliği içinde çalışan gölge öğretmen; çocuğun ders takibini kolaylaştırır, davranışlarını yönlendirmede destek olur ve öğrenme sürecini pekiştirir.
    • Bu destek, özellikle otizmli çocukların kaynaştırma sınıflarında daha verimli eğitim alabilmelerini sağlayan önemli bir düzenlemedir. Ancak devlet tarafından henüz sistematik bir şekilde finanse edilmemektedir; aileler tarafından karşılanmaktadır.
  • Diğer Eğitim Ortamlarından Yararlanma

Kaynaştırma/bütünleştirme eğitimi otizmli öğrenciler için temel ve öncelikli bir haktır. Ancak her çocuğun gelişim profili, destek ihtiyacı ve bulunduğu dönem farklı olabilir. Bu nedenle, gerekli destekler sağlandığında dahi akranlarıyla aynı sınıfta eğitim almasının geçici ya da kalıcı olarak uygun olmadığı durumlar için, çocuğun yüksek yararını gözeten farklı eğitim ortamları da yasal olarak tanımlanmıştır. Bu bölümde bu ortamlar açıklanmıştır:

    • Özel Eğitim Sınıfları: Özel eğitim sınıfları, genel eğitim okulları bünyesinde açılır ve öğrenci sayısı azdır (genellikle 4–8 öğrenci). Bu sınıflarda:
    • Eğitim, öğrencilerin bireysel farklılıklarına göre uyarlanır,
    • Daha yoğun bireysel destek sağlanır,
    • Amaç öğrencinin gelişimini desteklemek ve mümkün olan durumlarda kaynaştırmaya geçişi kolaylaştırmaktır.

Bu sınıflar, çocuğun ihtiyacına göre geçici veya kalıcı olarak planlanabilir.

    • Özel Eğitim Anaokulları: 36 ayını tamamlayan ve 66 ayını doldurmayan özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için açılan okul öncesi eğitim kurumlarıdır. Temel amaç özel gereksinimli çocukların gelişimsel ihtiyaçlarının okul öncesi dönemden itibaren karşılanmasını sağlamaktır. Her çocuk için Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) hazırlanır ve çocuğun iletişim, sosyal etkileşim, oyun ve günlük yaşam becerilerinin geliştirilmesi hedeflenir. Eğitim süreci, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından belirlenen okul öncesi özel eğitim programı temel alınarak ve bilim temelli öğretim uygulamaları ile yürütülür.

Dikkat! Bu dönemde özel eğitime ihtiyacı olan çocuklar için okul öncesi eğitim zorunlu olup çocukların eğitimlerini öncelikle okul öncesi eğitim kurumlarında kaynaştırma/bütünleştirme uygulamaları kapsamında yetersizliği olmayan akranları ile aynı sınıfta veya özel eğitim sınıflarında sürdürmeleri esastır.

    • Özel Eğitim Uygulama Okulları: Özel Eğitim Uygulama Okulları, daha önce “Otistik Çoçuklar Eğitim Merkezi” olarak bilinen okul modelinin yerine geçmiştir ve otizm ve zihin yetersizliği tanılı öğrenciler için özel olarak düzenlenmiştir. Bu okullar üç kademeden oluşur:
    • Kademe: 1–4. sınıflar
    • Kademe: 5–8. sınıflar
    • Kademe: 9–12. sınıflar

Bu okullarda öğrencilerin günlük yaşam becerileri, akademik gelişimleri, sosyal uyumları ve bağımsızlıkları desteklenir. Uygulanan eğitim programları, otizmli öğrencilerin ihtiyaçlarına göre hazırlanmıştır. Öğrenciler, gelişimlerine göre ilerleyen yıllarda farklı eğitim ortamlarına (örneğin kaynaştırma) geçiş yapabilirler.Daha önceki “OÇEM” sisteminin yerine geçmiştir. I. Kademe (1–4. sınıflar), II. Kademe (5–8. sınıflar) ve III. Kademe (9-12. sınıflar) olarak üç düzeydedir. Otizm spektrum bozukluğu tanısı almış öğrenciler için hazırlanmış özel programlarla eğitim verilir. Öğrencilerin günlük yaşam becerileri, akademik gelişimleri ve sosyal uyumları desteklenir.

    • Özel Eğitim Meslek Liseleri: Özel Eğitim Meslek Liseleri (Özel Eğitim Meslek Okulları), özel gereksinimli öğrencilerin eğitim gördüğü III. kademe okullarıdır. Hafif düzeyde zihin yetersizliği veya hafif düzeyde otizmi olan lise düzeyindeki öğrenciler bu okullarda eğitim görebilmektedir. Bu okullarda akademik programlar ve meslek programları olmak üzere iki tür program bulunur.
    • Evde Eğitim: Sağlık durumu nedeniyle okula devam etmesi geçici veya sürekli olarak mümkün olmayan öğrenciler için evde eğitim hakkı vardır. RAM raporu ve sağlık kurulu raporuna dayalı olarak sunulur. Haftada en az 10 ders saati olacak şekilde planlanır. Eğitim, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı öğretmenler tarafından öğrencinin evinde verilir.

Evde eğitim, çocuğun tamamen okul sisteminden kopması anlamına gelmez. Sağlık durumu düzeldiğinde tekrar okul ortamına dönüş mümkündür.

    • Hastanede Eğitim: Uzun süreli hastanede yatış gerektiren durumlarda, öğrencilerin eğitimden kopmaması için hastanede eğitim hizmeti sunulur. Bu hizmet, MEB’e bağlı hastane sınıfları aracılığıyla verilir. Öğrencinin tedavi süreci devam ederken eğitimine uygun biçimde devam etmesi amaçlanır.

Dikkat! Kaynaştırma,özel eğitim sınıfı veya özel eğitim okulu yerleştirmeleri kalıcı değildir. Öğrencinin gelişimi ve ihtiyaçları doğrultusunda, RAM tarafından yapılacak yeni eğitsel değerlendirmelerle her yaşta farklı bir eğitim ortamına geçiş mümkündür.

  • Destek Eğitim Hakkı

Destek eğitim, otizmli veya farklı gelişen öğrencilerin, örgün eğitimlerine ek olarak bireysel ihtiyaçlarını karşılamak için aldıkları özel eğitimdir. RAM tarafından hazırlanan rapora göre öğrenciler, haftada 8–12 saat bireysel ve/veya grup özel eğitim alabilir. Bu hizmet, MEB’e bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde ücretsiz sunulur.

    • Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi otizmli ve diğer özel gereksinimli çocukların gelişim alanlarını desteklemek amacıyla bireysel ve/veya grup eğitim hizmetleri sunan kurumlardır.
    • Bu merkezlerde eğitim, bireyin ihtiyaçlarına göre planlanır ve iletişim, sosyal beceriler, akademik beceriler ile günlük yaşam becerilerinin geliştirilmesine odaklanır.
    • Eğitim programları, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından belirlenen çerçeve doğrultusunda ve bireyselleştirilmiş eğitim planları (BEP) temel alınarak uygulanır.
    • Merkezlerde sunulan hizmetler, RAM tarafından verilen rapora göre ücretsiz sağlanır. Fizik tedavi, dil-konuşma terapisi, ergoterapi ve duyu bütünleme gibi hizmetler de rapor kapsamında alınabilir.

İlinizdeki MEB’e bağlı Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezlerinin listesine ulaşmak için tıklayınız.

  • Ücretsiz Taşıma ve Yemek Hizmeti

Taşıma merkezli özel eğitim hizmetlerinden yararlanan öğrencilerin okula ulaşımı Millî Eğitim Bakanlığı tarafından ücretsiz olarak sağlanır. Bu hizmet kapsamında öğrencilerin güvenli şekilde okula gidiş ve dönüşleri organize edilir. Taşıma hizmetinden yararlanan öğrencilere okul saatleri içinde ücretsiz öğle yemeği de verilir. Bu hizmetler, öğrencinin eğitime düzenli devamını desteklemek ve eğitim sürecine erişimde fırsat eşitliğini güçlendirmek amacıyla sunulmaktadır.

Referans Yasal Dayanaklar

Otizmli ve diğer özel gereksinimli bireylerin, eşit fırsatlara sahip olarak iş hayatına katılabilmesini, uygun koşullarda çalışabilmesini ve ayrımcılığa uğramadan üretken bir yaşam sürdürebilmesini ifade eder. Bu hak, yalnızca bir işte çalışmayı değil; bireyin ilgi ve becerilerine uygun bir işe yerleşmesini, gerekli destekleri almasını ve iş ortamında kalıcı olarak var olabilmesini kapsar. İstihdam hakkı, bağımsız yaşamın ve toplumsal kapsayıcılığın en temel unsurlarından biridir. Otizmli bireylerin istihdam hakları Anayasa, 4857 sayılı İş Kanunu, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle güvence altındadır. Bu haklar kamu ve özel sektörde istihdam edilme, iş koçu destekli çalışma modelleri, mesleki eğitim programlarına erişim ve iş yerinde uygun düzenlemeleri kapsar.

Dikkat! Otizmli bireyler iş yaşamında yer alabilir ve birçok alanda güçlü katkılar sunabilir. Rutinlere bağlılık, detaylara dikkat, belirli alanlara yoğun odaklanma ve tekrar gerektiren işlerde yüksek motivasyon gibi özellikler, pek çok iş için önemli avantajlar sağlar.

  • Kamu ve Özel Sektörde Engelli Kotası Nedir?
    • 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na göre, kamu kurumlarında dolu kadroların en az %3’ü engelli memurlara ayrılmak zorundadır.
    • 50 ve üzeri çalışanı olan özel iş yerlerinde toplam çalışan sayısının en az %3’ü engelli bireylerden oluşmalıdır.
    • Bu kotanın uygulanması Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından denetlenir. Kota doldurulmadığında işverene idari para cezası uygulanır.
  • Korumalı İşyerleri

Korumalı işyerleri özel gereksinimli bireylerin, özellikle de daha fazla desteğe ihtiyaç duyanların istihdamı için oluşturulmuş, Bakanlık onaylı iş yerleridir. Bu işyerlerinde özel gereksinimli bireylere istihdam sağlamak, gelir kazandırmak ve sosyal hayata katılımlarını güçlendirmek amaçlanmaktadır. İşverenler, bu işyerlerini açtığında devlet teşviki ve vergi kolaylıkları alır.

  • Özellikle tam zamanlı çalışmada zorlanan, destekle daha iyi performans sergileyen bireyler için güvenli bir istihdam modelidir.
  • İş Koçu Destekli İstihdam

Otizmli bireyin iş yerinde başarılı olabilmesi için ona eşlik eden, görevleri öğrenmesine yardımcı olan ve sosyal uyumunu destekleyen profesyonel iş koçlarıyla yürütülen bir istihdam modelidir. Özellikle Tohum Otizm Vakfı gibi kuruluşların önem verdiği bu model, bireyin güçlü yönlerini öne çıkararak iş yaşamına katılımını kolaylaştırır.

  • İş koçu, başlangıçta yoğun destek sağlar, birey iş ortamına uyum sağladıkça desteği kademeli olarak azaltır.
  • Hem birey için sürdürülebilir istihdam hem de işveren için verimli ve uyumlu bir çalışan profili sağlar.
  • Modelin uygulandığı işyerlerine İŞKUR projeleri, STK iş birlikleri ve özel işveren uygulamaları üzerinden erişilebilir.
  • Mesleki Eğitim Programları

Otizmli bireylerin istihdama hazırlanması amacıyla düzenlenen mesleki eğitim ve beceri geliştirme kurslarını içerir. Bu programlarla bireye çeşitli iş becerileri kazandırmak, bireylerin kendi ilgi alanlarına uygun mesleklere yönelmesini sağlamak hedeflenir. Katılım sırasında yol ve harçlık desteği sağlanabilir. Aşağıda bazı mesleki eğitim programları sıralanmaktadır:

  • İŞKUR’un açtığı mesleki kurslar,
  • Halk eğitim merkezlerinin kursları,
  • Belediyelerin özel eğitim destekli meslek edindirme projeleri.

Programlara başvurular da bu merkezlerden gerçekleştirilmektedir.

  • İş Yerinde Makul Düzenleme Hakkı Nedir?

Özel gereksinimli bireylerin iş hayatına katılımını engelleyen unsurların ortadan kaldırılması için işverenin yapması gereken uyarlamalar bulunabilir. Örneğin:

  • İş ortamının fiziksel düzenlenmesi (sessiz alan, uygun ışıklandırma, bireye uygun mobilya),
  • Görevlerin sadeleştirilmesi,
  • Çalışma saatlerinin esnekleştirilmesi,
  • Görsel veya yazılı yönergelerle destek sağlanması.
  • İstihdam Haklarından Nasıl Yararlanılır?

İstihdam haklarından yararlanmanın ilk adımı İŞKUR’a engelli statüsünde kayıt olmaktır. İŞKUR’a engelli olarak kayıt yaptırmak için şahsen İŞKUR İl Müdürlüğüne/Hizmet Merkezine gelerek veya internet üzerinden (İŞKUR E-Şube, İŞKUR Mobil ve e-Devlet) sağlık kurulu raporunu sisteme yükleyerek ve Kurum tarafından onaylanarak kayıt tamamlanabilir.

Kayıt sürecinde aşağıdaki basamakları takip edebilirsiniz;

  • Engelli Sağlık Kurulu Raporunun hazır olduğundan emin olun.
  • İŞKUR’a kayıt olun. Kayıt üç farklı yolla yapılabilir:
    • Şahsen: En yakın İŞKUR İl Müdürlüğü veya Hizmet Merkezi’ne giderek,
    • e-Devlet üzerinden: turkiye.gov.tr → “İŞKUR İş Arayan Kaydı” (turkiye.gov.tr),

İŞKUR portalı üzerinden: www.iskur.gov.tr → “İş Arayan” bölümü.

Dikkat! İnternet üzerinden İŞKUR kaydı yapılmadan önce alınan sağlık kurulu raporu İŞKUR’a getirilerek onaylatılmalıdır. Aksi takdirde yapılan başvurular engelli statüsünde değerlendirilmez.

  • Özgeçmişinizi eksiksiz doldurun. Özgeçmişte eğitim ve meslek bilgilerini eklemeyi unutmayın.
  • İş ve Meslek Danışmanı ile görüşün. İŞKUR’a kayıt olan engellilere iş ve meslek danışmanlığı hizmetleri verilerek ya mesleki niteliklerini artırmak için kurs veya işbaşı eğitim programlarına yönlendirilmekte ya da durumlarına uygun işlere yerleştirilmeye çalışılmaktadır.
  • İş ilanlarını takip edin ve başvurun. Kaydınız aktif hale geldikten sonra:
    • İŞKUR sitesindeki engelli iş ilanlarına online başvuru yapılabilir.
    • İŞKUR’un “Engelsiz İŞKUR” platformu (iskur.gov.tr) üzerinden engelli bireylere özel iş ilanlarına, iş koçu desteğine ve hibe projelerine erişilebilir.
    • Kamu kurumlarına memur olarak başvurmak isteyenler ise ayrıca EKPSS (Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı) sınavına girmelidir.
    • Kaydınızı aktif tutun. Kayıtların aktif olarak işlemde kalma süresi, son işlem tarihinden itibaren on iki aydır. Her yıl sisteme girerek kaydınızı güncellemeniz ya da İŞKUR’u aramanız yeterlidir.

Referans Yasal Dayanaklar

 

Sosyal hizmetler ve destekler otizmli bireylerin ve ailelerinin yaşam kalitesini artırmak, bakım yükünü hafifletmek ve toplumsal yaşama katılımlarını desteklemek amacıyla sunulan hizmet ve destekleri kapsar. Bu kapsamda bireylerin ekonomik, sosyal ve bakım ihtiyaçlarına yönelik çeşitli destek mekanizmalarına erişimi sağlanır. Bu hizmet ve destekler maddi yardımlar ve gelir destekleri, bakım hizmetleri ve kimlik ve erişim hakları olmak üzere üç sınıfa ayrılmaktadır.

Otizmli bireyler ve aileleri, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 2022 sayılı Kanun, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı uygulamaları kapsamında çeşitli sosyal desteklerden yararlanabilir.

  • Maddi Yardımlar ve Gelir Destekleri Nelerdir?

Otizmli bireyin ve ailesinin ekonomik yükünü hafifletmeye yönelik düzenli ödeme ve yardımlardır. Gelir düzeyi, engel oranı ve bakım koşulları gibi ölçütlere göre belirlenir. Başvurular il/ilçe Aile ve Sosyal Hizmetler Müdürlükleri ile Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları aracılığıyla yapılır.

    • Engelli Maaşı (2022 aylığı): 2022 aylığında özel gereksinimli bireyler için %40 ila %69 arasında engel oranına sahip engelli maaşı ve %70 ve üzeri engel oranına sahip engelli maaşı olmak üzere iki kademe söz konusudur. %70 ve üzeri engel oranına sahip bireyler, %40 – %69 engel oranına sahip bireylere oranla daha yüksek aylık almaktadırlar. Başvurular il/ilçe aile ve sosyal hizmetler müdürlüklerinden ve kaymakamlıklardan yapılmaktadırlar.
    • Evde Bakım Aylığı: Evde bakım aylığı, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununa 2005 yılında ilave edilen Ek Madde 7 kapsamında ödenmektedir.
      • Hane geliri hesabında, haneye giren tüm gelirler hesaba dâhil edilir.
      • Ramazan ve Kurban Bayramlarında emeklilere ödenen bayram ikramiyeleri hane geliri hesabına dâhil edilmez.
      • Özel gereksinimli bireyin, hanede birlikte yaşadığı akrabaları gelir hesabında dikkate alınır.
      • Gelir hesabında kişi başı aylık gelir, asgari ücretin üçte ikisinden az olmalıdır (asgari ücretin üçte ikisi, 2025 yılı için net 14.736 TL’dir).
      • Özel gereksinimli bireyin “bakıma ihtiyacı olan birey” olması zorunludur. Bu tespit, sosyal hizmet yetkililerince yapılır.
      • Aynı hanede birden fazla ağır özel gereksinimli ya da karşılığı olan ifadelerin olduğu rapora sahip birey varsa, ilk özel gereksinimli bireyden sonraki her özel gereksinimli birey, iki kişi sayılır.
      • Resmi (Bakanlığa bağlı) veya özel bakım merkezlerinde bakım hizmeti (yatılı bakım hizmeti) alan bireylerin ailelerine aylık ödenmez.
    • Sosyal Yardım ve Destekler: Özel gereksinimli bireyler ve aileleri, gıda, giysi, yakacak, kira desteği ve eğitim materyali yardımı gibi çeşitli sosyal yardımlardan yararlanabilir. Ayrıca engelli raporu olan bireylerin evlerine aylık elektrik fatura desteği sağlanır. Bunun yanında belirlenen dönemlerde hane başına doğalgaz ve ısınma yardımı ödemeleri yapılır. Bu desteklerin tamamı için başvurular Kaymakamlıklar bünyesindeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına yapılmaktadır.
  • Bakım Hizmetleri Nelerdir?

Otizmli bireylerin bakım ihtiyaçları, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun kapsamında güvence altına alınmıştır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bu hizmetleri üç ana başlıkta sunar:

    • Evde Bakım Hizmeti: Ağır özel gereksinimli bireylerin bakımını evde üstlenen ailelere evde bakım için aylık maddi yardım yapılır. Aylık ödeme için kriterler:
      • Engelli Sağlık Kurulu Raporu’nda “ağır engelli” ibaresi bulunması,
      • Günlük yaşam aktivitelerinde başkasının yardımına ihtiyaç duyulması,
      • Hane gelirinin belirlenen sınırın altında olması.
      • Bakanlık görevlileri düzenli aralıklarla ev ziyareti yaparak bakım koşullarını denetler.
    • Gündüzlü Bakım Hizmetleri: Ailelerin yükünü hafifletmek ve bireylerin sosyalleşmesini sağlamak için gündüzlü bakım merkezleri vardır. Bu merkezlerde:
      • Günlük yaşam becerileri eğitimi,
      • Sosyal etkinlikler,
      • Psiko-sosyal destek hizmetleri verilir.
      • Özellikle çalışan anneler için çocuğun gün içinde güvenle kalabileceği destekleyici bir modeldir.
    • Yatılı Bakım Hizmetleri: Kendi bakımını üstlenemeyen ya da ailesi tarafından bakılamayan özel gereksinimli bireylere 7/24 bakım hizmeti sunulur. Yatılı bakım merkezleri, barınma, beslenme, sağlık takibi ve sosyal etkinlikleri kapsar. Devlet tarafından ücretsiz sağlanır.Bakım hizmetlerine başvuru aşağıdaki kanallar üzerinden gerçekleşebilir:
      • İl/ilçe Aile ve Sosyal Hizmetler Müdürlükleri,
      • E-Devlet üzerinden “Engelli Evde Bakım” ve “Sosyal Yardım” başvuruları,
      • ALO 183 Sosyal Destek Hattı,
  • Kimlik ve Erişim Hakları

Bu haklar özel gereksinimli bireyin gündelik yaşamda kamu hizmetlerine, ulaşıma ve sosyal-kültürel etkinliklere daha kolay erişebilmesini sağlayan düzenlemeleri kapsar. Engelli kimlik kartı bu hakkın sağlanmasında temel araçtır.

    • Engelli Kimlik Kartı

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından, özel gereksinimli bireylere tanınan hak ve hizmetlerden yararlanmada kullanılmak üzere düzenlenen resmi bir kimlik belgesidir. Kart, bireyin özel gereksinimli olduğunu belgeleyen sağlık kurulu raporunun her seferinde taşınması ve ibraz edilmesi zorunluluğunu ortadan kaldırır. Ayrıca ulaşım, kamu hizmetleri, sosyal-kültürel etkinlikler ve çeşitli indirimlerden yararlanmayı kolaylaştırır. Kart sahiplerine sağlanan başlıca kolaylıklar:

  • Belediye otobüsleri, raylı sistem araçları (metro, tramvay vb.) ve deniz yollarının şehir içi seferlerinden ücretsiz yararlanma,
  • C. Devlet Demiryolları (TCDD) — yüksek hızlı trenler dahil — tüm seferlerden ücretsiz yararlanma,
  • Şehirlerarası otobüslerde indirim,
    • Müze, ören yeri ve kamu kurumlarınca düzenlenen sosyal-kültürel etkinliklere ücretsiz veya indirimli giriş,
  • Kamu hizmetlerinde öncelikli işlem hakkı,

Engelli Kimlik Kartını aşağıdaki basamakları takip ederek alabilirsiniz:

  • Başvuru için gereken belgeleri hazırlayın. Gerekli belgeler;
    • Engelli Sağlık Kurulu Raporu’nun aslı veya onaylı örneği (18 yaş altı çocuklar için ÇÖZGER)
    • C. kimlik kartı veya nüfus cüzdanı fotokopisi
    • 2 adet vesikalık fotoğraf
  • Başvurular, Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüklerine veya Sosyal Hizmet Merkezlerine şahsen yapılabilir.
  • Ayrıca e-Devlet üzerinden de gerçekleştirilebilir. e-Devlet üzerinden başvuruda bulunulması halinde, düzenlenen kimlik kartları kişilerin MERNİS’te kayıtlı adreslerine iadeli taahhütlü posta ile teslim edilmektedir.

Dikkat! Bireyin 18 yaşından küçük veya kısıtlı olması halinde başvuruyu yasal temsilcisi yapabilir.

Referans Yasal Dayanaklar

Sağlık hakkı, otizmli bireylerin erken tanıdan başlayarak, yaşam boyu ihtiyaç duyabilecekleri tüm sağlık hizmetlerine eşit, erişilebilir ve ücretsiz biçimde ulaşabilmelerini ifade eder. Bu hak yalnızca hastalandığında tedavi olmayı değil; erken fark edilme, düzenli izlenme, ruhsal destek alma ve koruyucu sağlık hizmetlerinden yararlanmayı da kapsar. Otizmli bireylerin ve ailelerinin sağlık hizmetlerine erişimi, T.C. Anayasası, BM Engelli Hakları Sözleşmesi, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ve SGK Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) ile güvence altına alınmıştır. Aşağıdaki başlıklar, otizmli bireylerin yararlanabileceği temel sağlık haklarını içermektedir.

  • Ücretsiz Sağlık Hizmetleri

Otizmli bireyler “Genel Sağlık Sigortası” kapsamında devlet ve üniversite hastaneleri ile aile sağlığı merkezlerinde sunulan muayene, tetkik ve tedavi hizmetlerinden ücretsiz yararlanır. Tüm temel sağlık hizmetleri ve gerekli tetkikler SGK tarafından karşılanır. SGK ile anlaşmalı özel hastanelerde ise fark ücreti alınır ancak Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamındaki işlemler için ücretin bir bölümü SGK tarafından ödenir. Acil servis hizmetleri her kurumda ücretsizdir. Ayrıca otizmli ve özel gereksinimli bireyler, sağlık kuruluşlarında muayene ve tetkiklerde sıra önceliğinden yararlanır.

Dikkat! Genel Sağlık Sigortası kapsamında olmayan otizmli bireyler, sağlık hizmetlerinden ücretsiz yararlanabilmek için ikamet ettikleri il ve ilçedeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı’na başvurmalıdır.

 Bu başvuru sonrasında:

  • Gelir testi yapılır.
  • Kişi başı hane geliri, asgari ücretin belirlenen sınırının altında ise Genel Sağlık Sigortası primi devlet tarafından karşılanır.
  • Böylece birey, devlet ve üniversite hastanelerinde ücretsiz sağlık hizmetlerinden yararlanmaya başlar.

İkamet ettiğiniz il ve ileçedeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı’nı öğrenmek için buraya tıklayınız.

  • Aşı ve Koruyucu Sağlık Hizmetleri:

Otizmli çocuklar da diğer tüm çocuklar gibi Ulusal Aşı Takvimi kapsamındaki tüm aşılardan ücretsiz yararlanır. Düzenli sağlık kontrolleri ve gelişim takibi aile sağlığı merkezleri aracılığıyla yapılır. Koruyucu sağlık hizmetleri, aile hekimleri tarafından yürütülür.

  • Evde Sağlık Hizmetleri

Hastaneye veya okula düzenli gidemeyen bireylere sağlık ekibinin bireyin evine gelerek sunduğu muayene, tetkik, tedavi ve tıbbi bakım hizmetidir. Bu hizmet, kişinin tıbbi tedavi ve bakım hizmetinin yanı sıra hastalığı hakkında bilinçlendirilmesini, ev ortamında sağlık ve sosyal yönden desteklenmesini, hasta ve yakınlarının hastalıkları hakkında eğitimli hale getirilmesini kapsar. Evde sağlık hizmetleri kapsamında aşağıdaki hizmetlerden yararlanılabilir:

  • Muayene, tetkik, tahlil, tedavi ve yara bakımı,
  • Uzun süreli kullanılan ilaçların reçete edilmesi,
  • Tıbbi cihaz ve malzeme kullanımına ilişkin raporların hazırlanmasına destek,
  • Evde kullanılması gereken tıbbi cihaz ve ekipmanlar konusunda eğitim ve danışmanlık,
  • Gerektiğinde hastanın ilgili sağlık kuruluşuna naklinin yönlendirilmesi,
  • Hasta ve hasta yakınlarına bakım eğitimi verilmesi
  • Hasta raporlarının yenilenmesi.

Dikkat! Otizmli bireyler için bu hizmet hastaneye gitmekte zorlanan, yoğun duyusal hassasiyeti olan ya da sağlık durumu nedeniyle kuruma gidemeyecek durumda olan bireylerin bakım ve takibinde önemli bir seçenektir.

  • Evde sağlık hizmeti almak istediğinizde Sağlık Bakanlığı bünyesindeki Ulusal Çağrı Merkezi 444 38 33 (444 EVDE) numaralı telefonu arayarak başvuru yapabilirsiniz.

Dikkat! Evde sağlık hizmeti verilen kişilerin mevcut durumları haricinde oluşan acil durumlar bu hizmetin kapsamı dışındadır. Acil durumlarda 112 İl Ambulans Servisi aranmalı ya da doğrudan sağlık kurumlarının acil servisine başvurulmalıdır.

  • Evde Ağız Diş Sağlığı Hizmetleri

Evden çıkmakta zorlanan otizmli bireyler, Sağlık Bakanlığı Evde Sağlık Hizmetleri kapsamında evde ağız ve diş sağlığı hizmetleri için başvuru yapabilir. Başvurular “444 38 33” Evde Sağlık Hizmetleri Çağrı Merkezi üzerinden alınır. Evde sağlık ekipleri, ev ortamında yapılması tıbben uygun olan muayene ve basit diş işlemlerini gerçekleştirebilir. Ev ortamında yapılamayan işlemler (kanal tedavisi, komplikasyonlu çekimler, sabit protez gibi) için birey uygun sağlık kuruluşlarına yönlendirilir.

Referans Yasal Dayanaklar

Otizmli bireyler ve aileleri için tanınan vergi, ulaşım ve iletişim hakları gündelik yaşamın ekonomik yükünü hafifletmeye ve toplumsal hayata erişimi kolaylaştırmaya yönelik düzenlemelerdir. Vergi hakları, özel gereksinimli bireylerin ve ailelerinin konut, araç, gelir ve tüketim gibi alanlarda devlet tarafından tanınan indirim ve muafiyetlerden yararlanmasını sağlar. Ulaşım hakları, bireyin bağımsız hareket edebilmesini ve topluma katılımını destekler. İletişim hakları ise bireyin bilgiye, hizmetlere ve sosyal bağlantıya erişimini güçlendiren indirimli tarife uygulamalarını kapsar.

Otizmli bireyler ve aileleri, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 4760 sayılı ÖTV Kanunu, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ve ilgili yönetmelikler kapsamında çeşitli vergi indirimleri, muafiyetler, ulaşım kolaylıkları ve iletişim haklarından yararlanabilir.

  • Vergi Hakları

Özel gereksinimli bireylerin ve ailelerinin konut, araç, gelir ve tüketim gibi alanlarda devlet tarafından tanınan indirim ve muafiyetlerden yararlanmasını sağlayan haklardır.

    • Emlak Vergisi Muafiyeti (ödememe) Hakkı: Emlak Vergisi Kanunu’nun değiştirilen 8. maddesine göre; Türkiye sınırları içinde brüt 200 m2’yi geçmeyen tek meskeni olan özel gereksinimli bireyler (kullanım hakkına sahip olunması hali dahil) emlak vergisi ödemeyeceklerdir.
    • Özel Tüketim Vergisi İndirimi: Engel oranı %90 ve üzeri olan bireyler ÖTV’den tam muaf olarak araç satın alabilirler. Engel oranı %40 ile %89 arasında olan bireyler ise ÖTV indiriminden yararlanabilir. ÖTV indirimden faydalanmak için ise engel oranı en az %40 olmalıdır. Raporda “ağır engelli” ya da “sürücü belgesi alabilir” ifadelerinin yer alması gerekmektedir. Başvurular noter onaylı engelli sağlık raporu ile birlikte ilgili araç satıcısı ve vergi dairesi aracılığıyla yapılır.
    • Gümrük Vergisi İndirimi: Gümrük Vergisi Kanunu (Madde 167/12)’de malul ve engellilerin kullanımına mahsus eşyanın gümrük vergilerinden muaf olduğu belirtilm Bu kapsamda tekerlekli sandalye, işitme cihazı, görme engelli yardımcı cihazlar ve benzeri özel donanımlar örnek gösterilebilir.
    • KDV İndirimi Hakkı: Özel gereksinimli bireylere tıbbi, medikal ve eğitim araç gereçleri için KDV indirimi sağlanmaktadır. Özel gereksinimli bireyin kullandığı bu tür ürünleri satın alırken ilgili satıcıdan engelli sağlık raporu ibraz edilerek indirimden yararlanılabilir.
    • Gelir Vergisi İndirimi: Çalışan özel gereksinimli bireyler veya özel gereksinimli çocuğu olan çalışanlar, engellilik derecesine göre aylık gelir vergisi indiriminden faydalanı Bu indirim, net maaşa aylık ek katkı olarak yansır. Başvuru vergi dairesine, engelli sağlık raporu ile yapılır.
    • Motorlu Taşıtlar Vergisi Muafiyeti: Özel gereksinimli birey adına kayıtlı araçlardan MTV alınmaz. Araç özel gereksinimli birey veya velisi/vasisi üzerine tescil edilebilir.
  • Ulaşım Hakları

Bireyin bağımsız hareket edebilmesini ve topluma katılımını destekleyen kültürel etkinliklere ulaşımını sağlayan haklardır.

    • Toplu Taşımada ücretsiz veya indirimli seyahat: Şehir içi ve şehirlerarası ulaşımda özel gereksinimli bireylere çeşitli kolaylıklar tanınmaktadır. Engelli kimlik kartı sahiplerinin yararlandığı ulaşım indirim ve muafiyetleri için bölümüne bakınız.
    • Tiyatro, müze, sinema gibi sosyal alanlarda indirim: Müze, ören yeri, tiyatro, sinema, konser gibi etkinliklere giriş ücretsiz veya indirimli olabilmektedir. Kamu kurumlarına bağlı olan faaliyetler ücretsizdir. Belediyeler tarafından düzenlenen sosyal-kültürel etkinliklerde özel gereksinimli bireylere öncelik ve ücretsiz katılım imkânı tanınabilmektedir.
    • Özel gereksinimli birey talep ederse, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı müze ve ören yerlerinde 1 yıl boyunca geçerli olan Engelsiz MüzeKart ücretsiz olarak düzenlenmektedir. Bu kart, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı 350’den fazla müze ve ören yerinde geçerlidir. Engelsiz MüzeKart’ın sağladığı başlıca kolaylıklar:
      • Kapsam dahilindeki tüm müze ve ören yerlerine 1 yıl boyunca giriş hakkı,
      • Giriş ücreti alınan müze ve ören yerlerinde gişede sıra beklenmeksizin doğrudan geçiş imkânı,
      • Engelli bireyin yanındaki bir refakatçisi de müze ve ören yerlerine ücretsiz girebilir.
    • Engelsiz MüzeKart için kimlik kartınızla bir MüzeKart satış noktasını ziyaret edebilirsiniz. Başvuru için engelli sağlık raporu (18 yaş altı için ÇÖZGER) ve T.C. kimlik kartı yeterlidir.
  • İnternet ve İletişim Hakları:

Özel gereksinimli bireyler, sabit hat, internet ve mobil iletişim hizmetlerinde indirimli tarifelerden yararlanabilir.

    • Türk Telekom özel gereksinimli bireylere sabit hat tarifelerinde %25 indirim sunmaktadır.
    • TTNET (Türk Telekom internet) ise ev internetinde %25 indirimli tarife seçenekleri sunmaktadır.
    • Turkcell, Vodafone ve Türk Telekom mobil hatlarında özel gereksinimli abonelere özel indirimli engelli tarifeleri sunulur. Paketlerde genellikle konuşma, SMS ve internet kullanımında ek avantajlar yer alır.
    • Başvurular ilgili operatörün müşteri hizmetleri veya bayilerine engelli sağlık raporu ve kimlikle yapılmaktadır.

Dikkat! Vergi indirim ve muafiyetlerinden yararlanmak için güncel Engelli Sağlık Kurulu Raporu (18 yaş altı için ÇÖZGER) ile birlikte ilgili kuruma başvurulması gerekmektedir. Rapor olmadan bu haklardan yararlanılamaz.

Referans Yasal Dayanaklar

Otizmli bireylerin ve ailelerinin yaşadığı hak ihlalleri veya hizmetlere erişimle ilgili sorunlar, çeşitli resmi mekanizmalar üzerinden çözüme kavuşturulabilir. Türkiye’de hukuki başvuru yolları Anayasa, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu ve Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu ile güvence altındadır.

  • Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER):
    • CİMER, kamu kurumlarına yönelik şikâyet, ihbar ve bilgi edinme başvurularının yapılabildiği resmi platformdur.
    • Otizmli bireylerin eğitim, sağlık, sosyal hizmet veya istihdam alanındaki hak ihlalleri buradan bildirilebilir.

  • Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı İletişim Kanalları:

    • ALO 183 Sosyal Destek Hattı üzerinden şikâyet ve başvuru yapılabilir.
    • Bakanlık il/ilçe müdürlükleri aracılığıyla yüz yüze başvuru imkânı vardır.
    • Ayrıca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı e-Devlet sayfası üzerinden engelli hizmetleriyle ilgili başvurular yapılabilir.

  • Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK):

    • Başvurular ücretsizdir ve kurumun kararları bağlayıcıdır.

    • Ayrımcılık yasağı ihlalleri (örneğin okulda, iş yerinde ya da sağlık hizmetlerinde engelliliğe dayalı ayrımcılık) için TİHEK’e başvurulabilir.

  • Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık):

    • Kamu kurumlarının işlemlerine karşı şikâyetler Kamu Denetçiliği Kurumu’na yapılabilir.
    • Ombudsman, başvuruları inceleyerek ilgili kurumlara çözüm önerileri sunar.
    • Başvurular ücretsizdir.

  • Baroların Engelli Hakları Merkezleri:

    • Türkiye Barolar Birliği’ne bağlı birçok baroda Engelli Hakları Merkezi veya İnsan Hakları Merkezi bulunur.
    • Otizmli bireylerin ve ailelerinin yaşadığı hak ihlalleri konusunda ücretsiz hukuki danışmanlık sağlarlar.
    • Özellikle dava açma, savunma ve hukuki destek süreçlerinde önemli bir başvuru merciidir.
    • Detaylı bilgi için: Türkiye Barolar Birliği

Referans Yasal Dayanaklar

1.Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu Nedir?

Otizm tanısı konan çocuklar için, tanı sonrasında en önemli aşamalardan biri Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) hazırlanması sürecidir. Bu rapor, ÇÖZGER vermeye yetkili Sağlık kurulunca hazırlanan çocuğun özel gereksinimlerini belirten ve eğitim, sağlık, sosyal destek ile mali haklardan yararlanabilmesi için gerekli olan belgedir.

  • ÇÖZGER Nedir?: 18 yaş altı çocukların sağlık, eğitim, rehabilitasyon ve sosyal hizmetlere erişimini sağlamak amacıyla düzenlenir. Daha önce “Engelli Sağlık Kurulu Raporu” olarak adlandırılan raporun yerine geçmiştir. Rapor sayesinde çocuklar devlet destekli özel eğitimden yararlanabilir. Devlet, ÇÖZGER’i onaylanan çocuklara, özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde verilen aylık 8 saat bireysel ve 4 saat grup özel eğitim desteğinin ücretini karşılar. ÇÖZGER vermeye yetkili hastanelere şu linkten ulaşabilirsiniz.
  • ÇÖZGER Raporu Nasıl Alınır?
    • Yetkili hastaneyi seçin. ÇÖZGER raporu yalnızca Sağlık Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş devlet ve üniversite hastanelerinde düzenlenir.
    • Hastanenin sağlık kuruluna başvuru yapın. Başvuruyu çocuğun velisi, vasisi veya 18 yaşına yakınsa kendisi yapabilir. Kayıt sırasında sizden genellikle şu belgeler istenir:
      • Çocuğun T.C. kimlik kartı
      • Var ise önceki tıbbi raporlar / değerlendirmeler
      • Fotoğraf (bazı hastaneler ister)
    • ÇÖZGER için çocuğunuzun farklı branşlarda değerlendirilmesi sağlanır. Kurulda genellikle çocuk ve ergen psikiyatri, çocuk nöroloji, çocuk sağlığı ve hastalıkları, çocuk cerrahisi, fizik tedavi ve rehabilitasyon, kulak burun boğaz branşları bulunur. Her hekim çocuğu kendi uzmanlık alanına göre değerlendirir.
    • Tüm muayeneler tamamlandığında kurul toplanır. Kurul, tüm branşların değerlendirmelerini birlikte inceleyerek ortak bir rapor oluşturur.
      Bu raporda çocuğun:
      • Özel gereksinim düzeyi,
      • Destek ihtiyacı,
      • Hizmetlerden yararlanma hakkı belirtilir.
    • Sağlık Kurulu hem otizmi hem de varsa ek gereksinimleri değerlendirir. Böylece yalnızca otizm tanısı değil, varsa ek yetersizlikler de (örneğin işitme, görme, motor beceriler) da ortaya konur.
    • Kurul raporu e-Devlet’e işlenir. Rapor onaylandıktan sonra hastane tarafından e-Nabız ve e-Devlet’e yüklenir. Size hem çıktı hem dijital belge verilir.
    • Sürecin aile açısından duygusal yönü olabilir. Kurul sırasında sizden çocuğun gelişim öyküsü, günlük davranışları ve zorlayıcı alanlarına ilişkin bilgiler istenebilir.
    • Gerekirse bazı branşlar tekrar muayene yapmak isteyebilir.
      Bu süreç sizin için de yorucu olabilir, sağlık çalışanlarının görevi süreci anlaşılır biçimde açıklamaktır.
  • ÇÖZGER ile Sağlanan Haklar Nelerdir?
    • Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde devlet desteği ile verilen aylık 8 saat bireysel ve 4 saat grup özel eğitim.
    • Okul çağındaki çocuklar için kaynaştırma eğitimi ve sınıf içinde ek destekler.
    • Engelli aylığı, evde bakım parası, araç alımında ÖTV muafiyeti gibi sosyal ve ekonomik haklara erişim.
    • Gerektiğinde ek tanılara göre rehabilitasyon desteği (örn. işitme cihazı, fizik tedavi).

Önemli: Aile ÇÖZGER raporu çıkarmak istemezse, kendi imkânlarıyla çocuğuna özel eğitim desteği alabilir. Ancak devletin ücretsiz olarak sunduğu eğitim, sosyal ve ekonomik haklardan yararlanılamaz.

  • ÇÖZGER’e İtiraz Nasıl Yapılır? Gereksinim düzeyinin gerçekte olduğundan düşük olduğunu, çocuğun ihtiyaçlarının rapora yansıtılmadığını düşünüyorsanız ya da ek tanılar (işitme, görme, motor sorunlar) raporda görünmüyorsa ÇÖZGER’e itiraz edebilirsiniz.
    • Önce raporda yer alan çocuğunuzun özel gereksinim düzeyi, destek ihtiyacı, ek tanıları gibi bilgileri inceleyin.
    • Rapor size teslim edildikten sonra 30 gün içinde itiraz edebilirsiniz.
    • İtiraz dilekçenizi raporu düzenleyen hastanenin başhekimliğine
      Dilekçede çocuğun T.C. kimlik bilgileri, hangi maddelere itiraz ettiğiniz ve neden itiraz ettiğiniz açıkça yazılmalıdır.
    • Hastane dilekçenizi aldıktan sonra dosyayı hakem hastaneye / üst sağlık kuruluna Bu hastane Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenmiştir; aile hastaneyi seçmez.
    • Hakem hastane çocuğu tekrar değerlendirmek isteyebilir. Gerektiğinde ek testler veya gözlem istenebilir.
    • Hakem hastanenin verdiği karar kesindir. Bu raporda özel gereksinim düzeyi değişebilir, aynı kalabilir veya ek tanılar eklenebilir.
    • Yeni rapor tüm e-devlete işlenir ve tüm kurumlar için geçerli olur.

Dikkat: Örnek itiraz dilekçesi için tıklayınız.

2.Engelli Sağlık Kurulu Raporu Nedir? 

18 yaş ve üzeri bireyler için ÇÖZGER yerine Engelli Sağlık Kurulu Raporu alınır. Yetkili hastanelerde en az 3 uzman hekimin yer aldığı sağlık kurulunca düzenlenir. Aşağıdaki adımları takip ederek başvuru yapabilirsiniz:

  • Yetkili hastanelerden birine kimlik belgesiyle başvurabilirsiniz.
  • Hastane, bireyi ilgili branşlara (çocuk/erişkin psikiyatri, nöroloji, pediatri vb.) yönlendirir.
  • Tüm muayeneler tamamlandıktan sonra kurul toplanır.
  • Kurul engel oranını ve rapor türünü belirler.
  • Rapor çıktısı hastane tarafından e-Devlet’e işlenir.

3.Rehberlik Araştırma Merkezi Nedir? Ne Yapar?

Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM), Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlı resmî kurumlardır. RAM’lar, çocukların ve ailelerin ücretsiz olarak rehberlik, psikolojik danışmanlık ve özel eğitim hizmetlerine erişmesini sağlar. Her il ve birçok ilçede bulunur. RAM’ın temel görevi; çocuğun eğitsel gereksinimlerini değerlendirmek, hangi eğitim ve desteklerden yararlanması gerektiğini belirlemek ve aileyi doğru yönlendirmektir. RAM, tanı koyan bir sağlık kurumu değildir; çocuğun eğitimle ilgili ihtiyaçlarını değerlendirir.

  • RAM’da farklı uzmanlık alanlarından profesyoneller görev yapar:
    • Özel eğitim öğretmenleri: Çocuğun öğrenme becerilerini, güçlü ve desteklenmesi gereken alanlarını değerlendirir. Özel eğitim desteği alıp almayacağına, alacaksa hangi tür desteklerin uygun olduğuna (kaynaştırma, özel eğitim sınıfı, destek eğitim vb.) karar sürecinde yer alır.
    • Psikolojik danışmanlar: Gerekli durumlarda psikolojik ölçme araçları uygular, çocuk ve aileyle görüşmeler yapar ve eğitsel değerlendirme sürecine katkı sağlar.
    • Fizyoterapistler (gerektiğinde): Fiziksel veya motor gelişimle ilgili güçlükleri olan çocukları değerlendirir ve uygun desteklere yönlendirir.

Bu uzmanlar birlikte çalışarak çocuğun eğitsel profilini oluşturur. RAM süreci sayesinde:

  • Çocuğun hangi eğitim ortamında daha iyi destekleneceği belirlenir.
  • Ücretsiz özel eğitim ve destek hizmetlerine erişim sağlanır.
  • Aile, çocuğunun hakları ve seçenekleri konusunda bilgilendirilir.
  • Eğitim süreci resmî bir değerlendirmeye dayalı olarak planlanır.

RAM’dan Nasıl Randevu Alınır?

  • Çocuğunuz okula henüz başlamadıysa bulunduğunuz il veya ilçedeki RAM’a bizzat giderek ilk randevunuzu alabilirsiniz.
  • Çocuğunuz okula gidiyorsa başvuruyu genellikle okul RAM’a yapar.
  • Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün web sitesinden bulunduğunuz il ve ilçedeki RAM’ları listeyebilirsiniz: https://mebbis.meb.gov.tr/KurumListesi.aspx

RAM’da Değerlendirme Nasıl Yapılır?

  • Görüşmeler, çocuğa uygun testler, oyun ve davranış gözlemleri yoluyla yapılır. Amaç, çocuğun özel eğitim desteğine gereksinimi olup olmadığını ve varsa hangi tür desteğin uygun olduğunu belirlemektir. Bu değerlendirme eğitsel değerlendirmedir; tıbbi tanının yerine geçmez.

Değerlendirme Sonrasında Ne Olur?

  • RAM, görüşmeden itibaren en geç 30 gün içinde kararını verir. Karar, SMS veya e-posta ile bildirilir.
  • İsterseniz kararı e-Devlet üzerinden görüntüleyebilir veya yazılı olarak alabilirsiniz.

RAM Kararında Hangi Bilgiler Yer Alır?

  • Çocuğun özel eğitime gereksinimi olup olmadığı,
  • Uygun görülen eğitim ortamı (kaynaştırma/bütünleştirme, özel eğitim sınıfı, özel eğitim okulu vb.),
  • Yararlanabileceği destek eğitim hizmetleri,
  • Gerekirse yönlendirileceği kurumlar.

Dikkat! RAM uzmanları, bu süreçte çocuğun gidebileceği okullar ve alabileceği destekler hakkında aileye bilgi vermelidir.

4.Rehberlik Araştırma Merkezi Kararına Nasıl İtiraz Yapılır?

RAM’ın eğitsel değerlendirme, tanılama veya yerleştirme kararını yeterli bulmuyorsanız ya da çocuğunuzun ihtiyaçlarının rapora yansımadığını düşünüyorsanız itiraz hakkınızı kullanabilirsiniz. İtiraz etmek için aşağıdaki basamakları takip edebilirsiniz:

  • Kararı inceleyin. RAM kararında çocuğunuz için önerilen eğitim ortamını (kaynaştırma, özel eğitim sınıfı, özel eğitim okulu vb.), destek eğitim türünü ve süresini dikkatlice okuyun. Hangi konuda itiraz etmek istediğinizi netleştirin.
  • Süreye dikkat edin. Veli, eğitsel değerlendirme ve tanılama ya da yerleştirme kararlarına, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren otuz iş günü içinde itiraz edebilir.
  • Nereye itiraz edilir? İtiraz, RAM’a değil, il veya ilçe Özel Eğitim Hizmetleri Kurulu’na dilekçe ile yapılır. Dilekçeyi, çocuğunuzun kayıtlı olduğu okul aracılığıyla ya da doğrudan İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü’ne iletebilirsiniz.
  • Dilekçede ne yazmalı? Çocuğun adı, T.C. kimlik numarası, RAM’ın verdiği karar tarihi, itiraz ettiğiniz hususlar ve gerekçeniz açıkça belirtilmelidir. Destekleyici belgeleriniz varsa (özel uzman raporları, tedavi belgeleri vb.) dilekçeye ekleyebilirsiniz.
  • Süreç nasıl işler? İl veya ilçe özel eğitim hizmetleri kuruluna yapılacak itirazlar, itirazın kurula ulaştığı günden itibaren en geç otuz iş günü içerisinde sonuçlandırılır. Sonuç veliye, okula ve RAM’a yazılı olarak bildirilir.

5.Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı (BEP) Nedir?

BEP, özel gereksinimli bir öğrencinin eğitim sürecinin nasıl planlanacağını gösteren kişiye özel bir yol haritasıdır. Öğrencinin şu anda neleri yapabildiğini, hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğunu ve bu hedeflere hangi yöntemlerle ulaşılacağını belirleyen yıllık bir eğitim planıdır. Çocuğun güçlü yönleri, zorlandığı alanlar, ihtiyaç duyduğu destekler ve hedefleri dikkate alınarak hazırlanır. BEP her çocuk için ayrı ayrı hazırlanmalı ve şu sorulara cevap vermelidir:

  • Çocuğum neyi öğrenecek?
  • Nasıl öğrenecek?
  • Hangi materyaller ve öğretim yöntemleri kullanılacak?
  • Ne kadar sürede hangi ilerlemeyi göstermesi bekleniyor?

BEP, okul müdürü veya müdür yardımcısının başkanlığında toplanan bir ekip tarafından geliştirilir. Bu ekipte çocuğun ailesi, sınıf öğretmeni, branş öğretmenleri, rehberlik psikolojik danışman ve gerektiğinde özel eğitim uzmanları yer alır. BEP’in hazırlanması tek bir öğretmenin değil, çocukla çalışan tüm eğitim ekibinin ortak sorumluluğudur; gerekli durumlarda okul dışındaki uzmanların görüşleri de sürece dâhil edilebilir. En önemlisi eğer çocuk eğitim programına ilişkin görüşlerini paylaşabilecekse ekipte yer alabilir.

BEP sabit bir doküman değildir. Çocuğun gelişimine göre düzenli olarak gözden geçirilir, güncellenir ve gerekirse değiştirilir. Türkiye’de BEP, 2000 yılından bu yana özel gereksinimli öğrenciler için yasal bir zorunluluktur ve hem bütünleştirme hem de özel eğitim ortamlarında eğitimin temelini oluşturur.

6.Kaynaştırma/bütünleştirme hakkı ihlal edildiğinde ne yapabilirim?

Eğer çocuğunuzun kaynaştırma/bütünleştirme hakkının kullanılmadığını düşünüyorsanız, aşağıdaki adımları sırayla ve sakin biçimde izleyebilirsiniz:

  1. Okul ile yazılı görüşme yapmak: Öncelikle okul yönetimiyle görüşün ve yaşadığınız durumu yazılı olarak ifade edin. Sözlü görüşmelerin ardından mutlaka kısa bir dilekçe ile talebinizi kayıt altına alın. Bu dilekçede Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı, Rehberlik Aaraştırma Merkezi’nin (RAM) eğitsel değerlendirme raporu ve yasal dayanaklara atıf yapmak önemlidir. Örnek itiraz dilekçesi için tıklayınız.
  2. RAM ile iletişime geçmek: RAM, çocuğunuzun eğitsel değerlendirmesinden ve yerleştirmesinden sorumlu resmî kurumdur. Okulda yaşanan güçlükleri RAM’a bildirebilir, yeniden değerlendirme ya da okulun desteklenmesi talebinde bulunabilirsiniz.
  3. İl/İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü’ne başvurmak: Sorun okul ve RAM düzeyinde çözülemezse, bağlı bulunduğunuz İl veya İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü’ne dilekçe ile başvurabilirsiniz. Kaynaştırma uygulamaları MEB’in sorumluluğundadır.
  4. Yazılı başvuru yapmak: Başvurularınızın yazılı olması hem sizi korur hem de sürecin resmî olarak ilerlemesini sağlar. Unutmayın dilekçe verdiğinizde çocuğunuzun yasal hakkını takip etme hakkınızı kullanmış olursunuz.
  5. Yalnız değilsiniz, destek isteyin: Bu süreçte sivil toplum kuruluşlarından, uzmanlardan veya hak temelli çalışan kurumlardan destek almak hem bilgi hem de duygusal yük açısından sizi güçlendirebilir. Bu amaçla ulaşabileceğiniz kuruluşlar aşağıdadır:
  • Tohum Otizm Vakfı Rehberlik Birimi:

0212 248 94 30

rehberlik@tohumotizm.org.tr

  • Türkiye Otizm Meclisi: Türkiye’de otizm alanında çalışan sivil toplum kuruluşlarını bir araya getirerek ortak savunuculuk yürütmeyi, Otizm Eylem Planı’nın uygulanmasını izlemeyi ve otizmli bireylerin haklarının kamu politikalarında güçlü ve tek bir sesle temsil edilmesini amaçlayan bir sivil toplum platformudur. Otizm alanında çalışan 105 sivil toplum kuruluşunu çatısında barındıran Türkiye Otizm Meclisi’ne aşağıdaki adresten ulaşabilirsiniz.

https://turkiyeotizmmeclisi.org/

turkiyeotizmmeclisiorg@gmail.com

  • Otizm Konfederasyonu: Türkiye’de otizmli bireylerin ve ailelerinin eğitim, sağlık, istihdam ve bakım başta olmak üzere temel haklara erişimini güçlendirmek amacıyla kurulmuş ulusal bir çatı yapıdır. “Ancak Birlikte Başarabiliriz” mottosuyla hareket eden Konfederasyon; dört otizm federasyonunun ve Türkiye’nin farklı illerinden çok sayıda dernek ve temsilcinin katılımıyla 2024 yılından beri faaliyet göstermektedir.

info@otizmkonfederasyonu.org.tr

https://otizmkonfederasyonu.org.tr/